1. Олон улсын нийтийн эрүүл мэндийн хандлага ба стандарт

ДЭМБ-ын “90-70-90” стратеги — умайн хүзүүний хорт хавдрын жишээ

ДЭМБ 2020 онд бүх улс оронд хавдрыг устгах, эсвэл анагаах боломжийг нэмэгдүүлэх “90-70-90” хөтөлбөрийг баталсан. Үүнд:

• 90 % охидыг 15 наснаас өмнө **HPV-ийн эсрэг вакцинд хамруулах

• 70 % эмэгтэйчүүдийг 35 ба 45 насанд өндөр гүйцэтгэлтэй оношилгоонд хамруулах

• 90 % эмэгтэйчүүдэд хавдрын урьдчилан оношлогдсон эсвэл оношлогдсон үед хүртээмжтэй, чанартай эмчилгээ өгч чадсан байх
  гэсэн зорилтуудыг тусгасан байдаг.

Энэ стратеги дэлхий даяар хавдрын тохиолдол, нас баралтыг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх, эрт илрүүлэх, эмчлэх гурван үндсэн багц дээр суурилан ажилладаг.

2. Олон улсын жишээ: Эрт илрүүлэгийн хөтөлбөрүүд

АНУ — National Breast and Cervical Cancer Early Detection Program (NBCCEDP)

АНУ-ын төвийн эрхэлдэг NBCCEDP нь 1991 оноос эхлэн ямар ч даатгалгүй, орлого багатай эмэгтэйчүүдэд хавдар илрүүлэх үзлэг, шинжилгээнд хамруулах үйл ажиллагааг явуулж байна.
Энэ хөтөлбөр:

• Клиникийн хөхний шалгалт, маммографи, Pap тест, үр дүнгийн үнэн зөв анализ, эмчилгээний зааварчилгааг багтаадаг

• Эхнээсээ хэдэн арван мянган хүн эмчилгээнд хамрагдахад тусалсан
  нь олон улсын хэмжээнд илрүүлгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх томоохон туршлага болжээ.

Индонез, Энэтхэг, Филиппин — Олон нийтийн ба гар утсан дээр суурилсан хөтөлбөрүүд

Индонез, Филиппин болон Энэтхэгийн зарим муж нь эрт илрүүлэгт гар утсан технологи, талбайн эмч, нийгмийн ажилтанг ашиглан хөдөө орон нутагт үзлэг хийх загваруудыг ашиглаж байна.

• Жишээ нь, Энэтхэгийн AI-т суурилсан Thermalytics технологи ба гар дээрх оношилгоо бүхий мобайл тэрэгнүүд хөхний болон умайн хүзүүний хавдрын илрүүлэгт ашиглагдаж байна. Энэ нь эмнэлгийн орон зай хүртэл очиж чаддаг ба зай, зардал, нийгмийн саад бүхий асуудлыг шийдэхэд дэмжлэг үзүүлдэг.

Австрали — Умайн хүзүүний хорт хавдрыг устгах бодлого

Австрали улс 2007 оноос HPV вакцинг насанд хүрэгчдээс өмнөх насанд багтаан тарих, мөн эрт илрүүлгийг олон улсын стандартын дагуу өргөнөөр нэвтрүүлсэн улсуудын нэг.
Тэд 2030 он гэхэд “Умайн хүзүүний хорт хавдрын тохиолдлыг бараг бүрэн арилгасан улс болгох” зорилт тавьсан нь урьдчилан илрүүлгийн тогтолцоог тогтвортой, санхүүгийн хувьд үр ашигтай болгосон жишээ гэж үздэг.

3. Монгол Улсын туршлага ба олон улсын харьцуулалт

Монгол Улсын эрт илрүүлэгийн бодлого

Монгол Улс 2022 оноос бүх нийтийн эрт илрүүлэг, урьдчилан сэргийлэх үзлэг, шинжилгээг удирдан зохион байгуулж, 800 000 гаруй хүн хамруулсан томоохон хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн байна.
Мөн 2025 онд Умайн хүзүүний хорт хавдрын эсрэг үндэсний хөтөлбөр эхлүүлсэн нь дэлхийн стратегитай уялдсан, тухайлбал HPV DNA шинжилгээ, HPV вакцин зэрэг олон улсын стандарт аргачлалтай нийцэж байна.

Сүрьеэ болон халдварт бус өвчний илрүүлэг

Монгол Улс сүрьеэгийн илрүүлэг, оношилгоог анхан шатны эрүүл мэндийн төвүүдтэй уялдуулж сайжруулах, дижитал болон мэдээллийн технологийг ашиглах тал дээр ДЭМБ-ын дэмжлэгтэй олон улсын жишгээр стратеги боловсруулж байна.

4. Эрт илрүүлэгийн үр дүн: Дэлхийн жишээ ба Монгол

Өргөн хамрагдалт ба нас баралтын буурал

• Нийтлэг урьдчилсан оношилгоо (жишээ нь хөхний хорт хавдар, умайн хүзүүний хорт хавдар) нь олон улс орны эрүүл мэндийн системд нас баралтыг бууруулахад онцгой үр дүн өгсөн туршлага бий.

• Гэхдээ зөвхөн илрүүлэхгүй, үр дүнтэй оношилгоо хийх, эмчилгээний хүртээмжтэй холбоно гэдэг нь олон улсын туршлагын гол сургамж юм.

Технологи ба хүртээмж

• AI ба гар утасны технологи нь өргөн ашиглагдаж, хөдөө орон нутгийн хүн амд хүртээмжийг нэмэгдүүлж байна.

5. Хоол хүнс, тэжээлийн аюулгүй байдал ба эрт илрүүлэг

Эрт илрүүлэгийн систем нь зөвхөн өвчнийг хурдан олж мэдэх асуудал биш, хүн амын эрүүл мэндийн нийтлэг нөхцөл — тэжээлийн байдал, хэвшил, амьдралын хэв маяг зэрэг хүчин зүйлстэй салшгүй холбоотой.

• Шударга, хүртээмжтэй эрүүл мэндийн боловсрол, хоол хүнсний аюулгүй байдал нь илрүүлэгийн үр дүнг удаан хугацаанд хадгалах чухал хэсэг юм.

• Олон улс хоол хүнсний боловсрол, урьдчилан сэргийлэх стратегид нутгийн соёл, байгаль орчинтой уялдуулсан хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг ба энэ нь Монгол шиг өргөн уудам, олон янзын хүн амтай оронд онцгой чухал.

ЭЦЭСТ НЬ...

Дэлхийн жишиг нь эрт илрүүлэгийг зөвхөн шинжилгээ авах үйл явц гэж үзэхгүй, харин урьдчилан сэргийлэх, мэдээлэл өгөх, эмчилгээг хурдан холбох, нийгмийн боловсрол, хоол хүнсний зохистой дадалтай уялдуулах олон бүрэлдэхүүн хэсэгтэй систем гэж тодорхойлдог.
Монгол Улсын стратеги нь олон улсын стандартын дагуу илрүүлэгийн хүртээмжийг сайжруулж, нас баралтыг бууруулах, хүн амын эрүүл мэндийг урт хугацаанд хамгаалахад чиглэсэн хэрэгцээтэй байна. Эдгээрээс сургамж авах нь ирэх жилүүдэд эрүүл мэндийн тогтолцоог улам боловсронгуй болгож, хүн амын эрүүл байдал, амьдралын чанарыг дээшлүүлэхэд чухал ач холбогдолтой юм.